Kişisel Veriler (KVKK)
Kişisel Veri İşleme Şartları: Açık Rıza Dışındaki Hukuki Sebepler
KVKK’nın 5. maddesindeki işleme şartları tek tek ne anlama gelir? Kanunda öngörülme, sözleşmenin ifası, hukuki yükümlülük, alenileştirme, hakkın korunması ve meşru menfaat; hangi durumda hangisine dayanılır?
Kısaca
- Kişisel veriler ya ilgili kişinin açık rızasıyla ya da Kanun’un 5. maddesinin ikinci fıkrasındaki altı şarttan birine dayanılarak işlenebilir.
- Bu şartlardan biri varken ayrıca açık rıza istemek gerekmez; Kurul, bu durumda rıza istenmesini yanıltıcı bulmaktadır.
- Meşru menfaat, ilgili kişinin temel hak ve özgürlükleriyle dengelenmesi gereken bir sebeptir; sınırsız bir yetki vermez.
- Hangi hukuki sebebe dayanılırsa dayanılsın genel ilkeler ve aydınlatma yükümlülüğü geçerlidir.
Bir veri işleme faaliyetinin hukuka uygun olup olmadığı iki soruyla sınanır: faaliyet Kanun’un 4. maddesindeki genel ilkelere uygun mu ve Kanun’da sayılan işleme şartlarından birine dayanıyor mu? İşleme şartlarına uygulamada “hukuki sebep” de denir. Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrası kuralı koyar: kişisel veriler ilgili kişinin açık rızası olmaksızın işlenemez. İkinci fıkra ise açık rıza aranmayan hâlleri sayar. Bu şartlar sınırlı sayıdadır; listede olmayan bir gerekçeyle veri işlenemez.
1. Kanunlarda açıkça öngörülmesi
Bir kanun hükmü veri işlemeyi açıkça öngörüyorsa rıza aranmaz. İşverenin çalışanı için özlük dosyası tutması, konaklama tesislerinin kimlik bildiriminde bulunması, bankaların müşterisini tanıma kapsamında kimlik bilgisi alması bu şarta dayanır. Dayanak hükmün “kanun” düzeyinde ve yeterince açık olması gerekir.
2. Fiili imkânsızlık
Fiili imkânsızlık nedeniyle rızasını açıklayamayacak durumda bulunan ya da rızasına hukuki geçerlilik tanınmayan kişinin, kendisinin ya da bir başkasının hayatı veya beden bütünlüğünün korunması için veri işlenmesi zorunluysa rıza aranmaz. Bilinci kapalı bir hastanın kan grubunun öğrenilmesi ya da kayıp bir kişinin konumunun tespiti tipik örneklerdir.
3. Sözleşmenin kurulması veya ifası
Bir sözleşmenin kurulması veya ifasıyla doğrudan doğruya ilgili olması kaydıyla, sözleşmenin taraflarına ait verilerin işlenmesi gerekliyse rıza aranmaz. İnternetten verilen bir siparişin teslimi için adres bilgisinin, maaş ödemesi için banka hesap bilgisinin işlenmesi bu şarta dayanır. Sınır “doğrudan ilgili ve gerekli olma”dır: teslimat için alınan telefon numarasının kampanya duyurusu için kullanılması sözleşmenin ifası sayılmaz.
4. Veri sorumlusunun hukuki yükümlülüğü
Veri sorumlusunun hukuki yükümlülüğünü yerine getirebilmesi için veri işlemesi zorunluysa rıza gerekmez. Vergi mevzuatı gereği fatura düzenlenmesi, sosyal güvenlik bildirimleri, mahkeme ya da icra dairesinden gelen yazılara yanıt verilmesi bu kapsamdadır.
5. İlgili kişinin kendisi tarafından alenileştirilmiş olması
Kişinin kendi iradesiyle kamuya açıkladığı veriler, alenileştirme amacıyla sınırlı olarak işlenebilir. Bir satıcının ilan sitesine yazdığı telefon numarası, o ilanla ilgilenenlerin kendisini araması içindir; aynı numaranın pazarlama listesine alınması alenileştirme amacını aşar. Verinin herhangi bir biçimde herkese açık hâle gelmiş olması yetmez; alenileştiren ilgili kişinin kendisi olmalıdır.
6. Bir hakkın tesisi, kullanılması veya korunması
Bir hakkın tesisi, kullanılması ya da korunması için veri işlemek zorunluysa rıza aranmaz. Dava açmak ya da savunma yapmak için delil niteliğindeki belgelerin saklanması ve mahkemeye sunulması, eski bir çalışana ait kayıtların dava zamanaşımı süresince tutulması bu şarta dayanır.
7. Veri sorumlusunun meşru menfaati
İlgili kişinin temel hak ve özgürlüklerine zarar vermemek kaydıyla, veri sorumlusunun meşru menfaatleri için veri işlenmesi zorunluysa rıza aranmaz. Bu şart en esnek, bu nedenle de en dikkatli kullanılması gereken şarttır. Kurul kararlarında aranan denge üç adımda özetlenebilir: Menfaat hukuka uygun, belirli ve gerçek mi? İşleme bu menfaat için gerçekten gerekli mi, aynı sonuca daha az veriyle ulaşılabilir mi? Menfaat, ilgili kişinin hakları karşısında ağır basıyor mu ve kişi bu işlemeyi makul olarak bekleyebilir mi? İş yerinin girişine güvenlik amacıyla kamera yerleştirilmesi meşru menfaate dayanabilir; aynı kameranın çalışanların performansını izlemek için kullanılması bu dengeyi bozar.
Meşru menfaate dayanıldığında bu değerlendirmenin yazılı olarak yapılması ve saklanması, bir inceleme sırasında ispat bakımından önem taşır.
Açık rıza ne zaman gerekir?
Yukarıdaki şartlardan hiçbiri yoksa geriye açık rıza kalır. Açık rıza; belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rızadır. Pazarlama amaçlı profilleme, verilerin iş ortaklarıyla ticari amaçla paylaşılması ya da tanıtım amacıyla müşteri görsellerinin yayımlanması çoğunlukla rıza gerektirir. Rıza her zaman geri alınabilir; bu nedenle sürekliliği olan ve vazgeçilemeyecek işlemlerin rızaya dayandırılması veri sorumlusu için de risklidir. Rızanın geçerlilik koşullarını aydınlatma metni ve açık rıza yazımızda anlattık.
Hangi faaliyet, hangi hukuki sebep? (örnekler)
- Maaş ödemesi için banka bilgisi
- Sözleşmenin ifası
- SGK ve vergi bildirimleri
- Hukuki yükümlülük · kanunda öngörülme
- Giriş kapısında güvenlik kamerası
- Meşru menfaat (ölçülü olmak kaydıyla)
- Dava dosyası için belgelerin saklanması
- Hakkın tesisi, kullanılması, korunması
- Kampanya SMS’i ve e-bülten
- Açık rıza ve ticari elektronik ileti onayı
Temsilî örnek
Bir spor salonu, üyelik sözleşmesi imzalayan herkesten tek bir metinle “tüm verilerimin işlenmesine rıza veriyorum” beyanı alıyordu. Envanter çalışmasında üyelik ve ödeme verilerinin sözleşmenin ifasına, fatura bilgilerinin hukuki yükümlülüğe dayandığı görüldü; bunlar için rıza metni kaldırıldı ve aydınlatma metni düzenlendi. Açık rıza yalnızca kampanya iletileri ve sosyal medyada fotoğraf paylaşımı için, isteğe bağlı ve ayrı seçenekler hâlinde bırakıldı.
Hukuki sebebi belirlerken
- Faaliyetin amacını tek cümleyle yazın
- Bu amacı öngören bir kanun hükmü var mı, kontrol edin
- Veri, sözleşmenin tarafına mı ait ve ifa için gerekli mi?
- Aynı amaca daha az veriyle ulaşılabilir mi?
- Meşru menfaate dayanıyorsanız denge değerlendirmesini yazıya dökün
- Hiçbiri yoksa açık rıza sürecini ayrı ve isteğe bağlı kurun
Sık sorulan sorular
Başka bir hukuki sebep varken “ne olur ne olmaz” diyerek açık rıza da alabilir miyiz?
Önerilmez. Kurul, başka bir işleme şartına dayanılabilecekken açık rıza alınmasını ilgili kişiyi yanıltıcı ve hakkın kötüye kullanılması niteliğinde değerlendirmektedir; ayrıca kişi rızasını geri aldığında işlemenin durdurulması gerekeceğinden çelişkili bir durum doğar.
Meşru menfaat her ticari çıkarı kapsar mı?
Hayır. Menfaatin hukuka uygun ve somut olması, işlemenin bu menfaat için zorunlu olması ve ilgili kişinin temel hak ve özgürlüklerine zarar vermemesi gerekir. Yalnızca gelir artırma amacı, bu dengeyi kendiliğinden kurmaz.
Hukuki sebep varsa aydınlatma metni gerekmez mi?
Gerekir. Aydınlatma yükümlülüğü, veri işlemenin hangi şarta dayandığından bağımsızdır ve aydınlatma metninde işlemenin hukuki sebebi de belirtilmelidir.
Bu şartlar özel nitelikli veriler için de geçerli mi?
Hayır. Sağlık, biyometrik veri ve ceza mahkûmiyeti gibi özel nitelikli veriler Kanun’un 6. maddesindeki ayrı şartlara tabidir; örneğin meşru menfaat özel nitelikli veriler için bir işleme şartı değildir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.


