İçeriğe geç

Kırklareli · Karakaş Mahallesi

Hafta içi 09:00 – 18:00 · randevu ile

info@cevahir.av.tr English LinkedIn

0 (530) 347 39 93

Sözleşmeler

Sözleşmede Cezai Şart: Türleri, Sınırları ve İndirilmesi

Cezai şartın türleri (seçimlik, ifaya eklenen, dönme cezası), zarar şartı aranmaması, hâkimin aşırı cezai şartı indirmesi, tacirin indirim isteyememesi ve iş sözleşmelerindeki sınırlar.

Av. Arb. Cevahir Cem YarımKurucu avukat · Arabulucu Güncellendi: 3 dk okuma

Kısaca

  • Cezai şart, borcun hiç ya da gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde ödenecek tutarı önceden belirleyen bir sözleşme hükmüdür.
  • Alacaklı, hiç zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezayı isteyebilir.
  • Hâkim aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir; ancak tacir sıfatıyla taahhüt edilen cezai şartın aşırı olduğu ileri sürülemez.
  • İş sözleşmelerinde yalnızca işçiyi borç altına sokan cezai şart geçersizdir.

Cezai şart, taraflara sözleşmeye uyulmaması hâlinde ne olacağını baştan bilme imkânı verir: alacaklı zararını ispat etmekle uğraşmadan belirli bir tutarı isteyebilir, borçlu ise riskini önceden görür. Bu nedenle satış, tedarik, eser, kira ve iş birliği sözleşmelerinde sıkça kullanılır. Ancak yanlış kurulan bir cezai şart maddesi ya uygulanamaz hâle gelir ya da beklenmedik ölçüde ağır sonuçlar doğurur.

Türleri

Türk Borçlar Kanunu’nun 179. maddesi üç türü birbirinden ayırır:

  • Seçimlik cezai şart: Sözleşme hiç ya da gereği gibi ifa edilmezse alacaklı, aksi kararlaştırılmadıkça ya borcun ifasını ya da cezayı ister; ikisini birlikte isteyemez.
  • İfaya eklenen cezai şart: Ceza, borcun belirlenen zamanda ya da yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa alacaklı hem ifayı hem cezayı isteyebilir. Ancak alacaklı ifayı çekince koymadan kabul ederse cezayı isteme hakkını kaybeder.
  • Dönme cezası: Borçlu, kararlaştırılan cezayı ödeyerek sözleşmeden dönme hakkına sahip olabilir; bunun sözleşmede açıkça belirtilmesi gerekir.

Zarar şartı ve aşan zarar

Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ödenmesini isteyebilir. Uğranılan zarar cezadan fazlaysa, borçlunun kusursuz olduğunu ispat etmedikçe aşan kısım da istenebilir. Borçlu, sözleşmeye aykırılıkta kusuru olmadığını ve ifa imkânsızlığının kendisine yüklenemeyecek bir sebepten doğduğunu ispat ederse cezadan sorumlu tutulmaz.

İndirim ve tacir istisnası

Hâkim, aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir. İndirimde alacaklının sözleşmenin ifasındaki menfaati, borçlunun kusurunun ağırlığı ve tarafların ekonomik durumu gözetilir. Türk Ticaret Kanunu’nun 22. maddesi ise tacirin, ticari işletmesiyle ilgili olarak taahhüt ettiği cezai şartın fahiş olduğunu ileri sürerek indirilmesini isteyemeyeceğini öngörür. Bu nedenle tacirlerin imzaladıkları sözleşmelerdeki ceza tutarlarına özellikle dikkat etmesi gerekir; yargı kararlarında borçluyu ekonomik olarak mahvedecek cezalar bakımından istisnalar tartışılsa da kural indirimin yapılamamasıdır.

İş sözleşmeleri

Hizmet sözleşmelerine yalnızca işçiyi borç altına sokan cezai şart konulamaz. Uygulamada belirli süreli çalışma taahhüdü ve rekabet yasağı gibi hükümlerde cezai şartın işveren için de karşılıklı ve dengeli öngörülmesi aranır. Rekabet yasağına bağlanan cezai şartlar ayrıca süre, yer ve iş türü bakımından sınırlı olmalıdır.

Temsilî örnek

Bir tedarik sözleşmesinde, her gecikme günü için toplam bedelin yüzde ikisi oranında cezai şart öngörülmüştü. Tedarikçi şirket teslimi otuz gün geciktirdi ve alıcı toplam bedelin yüzde altmışı tutarında ceza istedi. Tedarikçi tacir olduğu için indirim talebinde bulunamadı; ancak sözleşmede ifanın çekincesiz kabulü hâlinde cezanın istenemeyeceği kuralı gözetilerek, alıcının teslimi kabul ederken çekince koyup koymadığı tartışmanın merkezine oturdu.

Madde yazarken dikkat edin

  • Cezanın hangi aykırılık için öngörüldüğünü açıkça yazın
  • Seçimlik mi, ifaya eklenen mi olduğunu belirtin
  • Günlük cezalarda bir üst sınır koyun
  • Teslim alırken çekince konulacağını sözleşme yönetimine not edin
  • Karşılıklılık ve ölçülülüğü gözetin

Sık sorulan sorular

Cezai şart ile kaparo aynı şey mi?

Hayır. Kaparo sözleşmenin kurulduğunun kanıtı olarak verilir ve kural olarak esas borçtan düşülür; cezai şart ise aykırılık hâlinde ödenecek tutardır. Sözleşmede verilen paranın hangi amaçla verildiği açıkça yazılmalıdır.

Kira sözleşmesindeki cezai şart geçerli mi?

Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı aleyhine öngörülen bazı cezai şartlar, örneğin kira bedelinin zamanında ödenmemesi hâlinde ceza ödeneceğine ilişkin hükümler, kanun gereği geçersizdir.

Cezai şartı ödemezsem ne olur?

Alacaklı cezai şart için icra takibi başlatabilir ya da dava açabilir. Ticari sözleşmelerde dava açmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.

Okumaya devam edin

İlgili makaleler

Tüm makaleler

İletişim

Büromuza ulaşım

Görüşme için telefonla ya da WhatsApp’tan randevu alabilirsiniz. Kırklareli’deki büromuz hafta içi 09:00–18:00 arasında açıktır; şehir dışından ve yurt dışından görüşmeleri çevrim içi de yapabiliriz.