Kişisel Veriler (KVKK)
Veri Sorumlusu ve Veri İşleyen: Fark Nedir, Sorumluluk Nasıl Paylaşılır?
Veri sorumlusu ile veri işleyen arasındaki ayrım nasıl yapılır? Hizmet sağlayıcılarla veri işleme sözleşmesi, müşterek sorumluluk, alt işleyenler ve grup şirketleri arasındaki ilişki.
Kısaca
- Veri sorumlusu, verilerin hangi amaçla ve hangi vasıtalarla işleneceğine karar verendir; veri işleyen onun adına ve talimatıyla hareket eder.
- Ayrım sözleşmedeki ada göre değil, fiilî duruma göre yapılır.
- Veri sorumlusu, kendi adına veri işleyenlerle birlikte veri güvenliği tedbirlerinin alınmasından müştereken sorumludur.
- Hizmet sağlayıcılarla yazılı bir veri işleme sözleşmesi yapılması, Kurul’un veri güvenliği bakımından aradığı idari tedbirlerdendir.
Bir şirket bordrosunu dışarıdan bir firmaya hazırlatıyor, müşteri kayıtlarını bulut tabanlı bir yazılımda tutuyor, kargo için adres bilgilerini taşıyıcıya veriyorsa aynı kişisel veriler üzerinde birden fazla aktör işlem yapıyor demektir. Bu aktörlerden hangisinin “veri sorumlusu”, hangisinin “veri işleyen” olduğu; aydınlatmayı kimin yapacağını, başvuruları kimin yanıtlayacağını, ihlali kimin bildireceğini ve idari para cezasının kime uygulanacağını belirler.
Tanımlar ve ayırt edici ölçüt
Kanun’a göre veri sorumlusu, kişisel verilerin işleme amaçlarını ve vasıtalarını belirleyen, veri kayıt sisteminin kurulmasından ve yönetilmesinden sorumlu olan gerçek veya tüzel kişidir. Veri işleyen ise veri sorumlusunun verdiği yetkiye dayanarak onun adına kişisel verileri işleyen gerçek veya tüzel kişidir. Belirleyici soru şudur: “Bu veriler neden ve nasıl işlenecek?” kararını kim veriyor?
Verinin toplanmasına, hangi verilerin toplanacağına, ne kadar saklanacağına ve kimlerle paylaşılacağına karar veren taraf veri sorumlusudur. Yalnızca kendisine verilen talimat çerçevesinde, teknik ve organizasyonel işleri yürüten taraf veri işleyendir. Veri işleyen, hangi yazılımın ya da hangi güvenlik yönteminin kullanılacağı gibi teknik ayrıntılara kendisi karar verebilir; bu durum onu veri sorumlusu yapmaz. Buna karşılık verileri kendi amaçları için kullanmaya başlayan bir hizmet sağlayıcı, o işleme bakımından veri sorumlusu hâline gelir.
Tüzel kişilerde veri sorumlusu tüzel kişiliğin kendisidir; şirketin bir birimi ya da çalışanı veri sorumlusu ya da veri işleyen sayılmaz. Çalışanlar, veri sorumlusunun organizasyonu içinde hareket eder.
Örneklerle ayrım
- Bordro hizmeti: İşverenin talimatıyla çalışan bordrolarını hazırlayan firma, bu faaliyet bakımından veri işleyendir; işveren veri sorumlusudur.
- Barındırma ve bulut hizmeti: Sunucu ya da yazılım altyapısı sağlayan şirket, müşterisinin yüklediği veriler bakımından veri işleyendir.
- Çağrı merkezi: Bir markanın müşterilerini onun adına arayan çağrı merkezi veri işleyendir; aynı listeyi kendi satışları için kullanırsa veri sorumlusu olur.
- Kargo şirketi: Gönderici adına teslimat yaparken alıcı bilgilerini işler; taşıma hizmetinin kendi kayıtları ve yükümlülükleri bakımından ise ayrı bir veri sorumlusu sayılabilir.
- Kendi mesleki sorumluluğuyla hareket edenler: Avukat, mali müşavir ve bağımsız denetçi gibi kendi mesleki mevzuatına göre karar veren kişilerin konumu her somut ilişkide ayrıca değerlendirilir; mesleki faaliyetlerini kendi sorumluluklarıyla yürüttükleri ölçüde veri sorumlusu sayılmaları söz konusu olur.
Aynı şirket bir ilişkide veri sorumlusu, diğerinde veri işleyen olabilir. Bir yazılım firması kendi çalışanlarının verileri bakımından veri sorumlusu, müşterilerinin sistemine yüklediği veriler bakımından veri işleyendir.
Müşterek sorumluluk ne anlama gelir?
Kanun’un 12. maddesinin ikinci fıkrasına göre veri sorumlusu, kişisel verilerin kendi adına başka bir gerçek veya tüzel kişi tarafından işlenmesi hâlinde, veri güvenliğine ilişkin tedbirlerin alınması hususunda bu kişilerle birlikte müştereken sorumludur. Bunun pratik sonucu şudur: veriler hizmet sağlayıcının sisteminden sızsa bile veri sorumlusu “ihlal bende olmadı” diyerek sorumluluktan kurtulamaz. İdari para cezalarının muhatabı kural olarak veri sorumlusudur; yurt dışına aktarımda standart sözleşmenin bildirilmemesine ilişkin ceza ise veri işleyene de uygulanabilir. Veri sorumlusu, uğradığı zararı aralarındaki sözleşmeye göre veri işleyenden isteyebilir; bu nedenle sözleşmenin içeriği belirleyicidir.
Kanun ayrıca hem veri sorumlularına hem veri işleyenlere, öğrendikleri kişisel verileri Kanun’a aykırı olarak başkasına açıklamama ve işleme amacı dışında kullanmama yükümlülüğü getirir; bu yükümlülük görevden ayrıldıktan sonra da sürer.
Veri işleme sözleşmesinde neler bulunmalı?
Kurul’un veri güvenliğine ilişkin rehberinde, veri sorumlusu ile veri işleyen arasında yazılı bir sözleşme yapılması ve bu sözleşmede asgari bazı hükümlerin bulunması önerilir. Uygulamada sözleşmeye şu başlıklar konur:
- İşlemenin konusu, amacı, süresi ve işlenecek veri kategorileri
- Veri işleyenin yalnızca veri sorumlusunun talimatları doğrultusunda hareket edeceği
- Süresiz gizlilik yükümlülüğü
- Alınacak teknik ve idari tedbirler
- Alt işleyen kullanımının veri sorumlusunun iznine bağlı olması
- Veri ihlalinin veri sorumlusuna gecikmeksizin bildirilmesi
- Veri sorumlusunun denetim hakkı
- İlgili kişi başvurularında iş birliği
- Sözleşme sona erdiğinde verilerin iadesi ya da imhası
- Yurt dışına aktarım varsa buna ilişkin güvenceler
Grup şirketleri ve ortak veri sorumluluğu
Aynı gruba bağlı şirketlerin her biri ayrı tüzel kişidir ve kural olarak ayrı veri sorumlusudur; holdingin insan kaynakları yazılımını tüm grup şirketlerinin kullanması, şirketler arasındaki veri paylaşımını kendiliğinden hukuka uygun kılmaz. Bu paylaşımlar aktarım kurallarına tabidir ve aydınlatma metinlerinde gösterilmelidir. İki ayrı şirketin amaç ve vasıtaları birlikte belirlediği durumlarda ise her ikisi de veri sorumlusu sayılır; görev paylaşımının yazılı olarak yapılması, ilgili kişilerin hangi şirkete başvuracağının açık olması bakımından önemlidir.
Kim, neyi yapar?
- Aydınlatma yükümlülüğü
- Veri sorumlusu (ya da yetkilendirdiği kişi)
- Başvuruların yanıtlanması (30 gün)
- Veri sorumlusu
- İhlalin Kurul’a bildirimi (72 saat)
- Veri sorumlusu; veri işleyen gecikmeksizin veri sorumlusuna bildirir
- VERBİS kaydı
- Veri sorumlusu
- Veri güvenliği tedbirleri
- Müştereken
Temsilî örnek
Bir diş kliniği, hasta randevularını bulut tabanlı bir randevu yazılımında tutuyordu. Yazılım firmasının sunucularına yetkisiz erişim olduğunda klinik, olaydan haftalar sonra haberdar oldu; çünkü aralarındaki sözleşmede ihlalin bildirilmesine ilişkin bir hüküm yoktu. Klinik veri sorumlusu olarak bildirim yükümlülüğünün muhatabıydı. Olaydan sonra sözleşme yenilendi: ihlalin en geç yirmi dört saat içinde kliniğe bildirilmesi, alt yüklenici kullanımının izne bağlanması ve verilerin sözleşme bitiminde imhası kararlaştırıldı.
Hizmet sağlayıcılarınızı gözden geçirin
- Şirket adına veri işleyen tüm firmaların listesi
- Her biriyle yapılmış sözleşmeler ve veri işleme hükümleri
- Sunucuların bulunduğu ülke
- Alt yüklenici kullanılıp kullanılmadığı
- İhlal bildirim süresi ve irtibat kişisi
- Sözleşme bitiminde verilerin akıbeti
Sık sorulan sorular
Sözleşmeye “taraflar veri sorumlusudur” yazmak yeterli mi?
Hayır. Tarafların sıfatı sözleşmedeki nitelendirmeye göre değil, verilerin işleme amaç ve vasıtalarına fiilen kimin karar verdiğine göre belirlenir. Sözleşme fiilî durumla örtüşmüyorsa Kurul fiilî durumu esas alır.
Veri işleyenin VERBİS’e kaydolması gerekir mi?
Sicile kayıt yükümlülüğü veri sorumluları içindir. Ancak veri işleyen bir şirket, kendi çalışanları ve müşterileri gibi kendi amaçları için işlediği veriler bakımından veri sorumlusudur ve eşikleri aşıyorsa bu sıfatla kayıt yükümlülüğü doğar.
Hizmet sağlayıcıdaki ihlalden veri sorumlusu ceza alır mı?
Alabilir. Veri sorumlusu, kendi adına veri işleyenlerle birlikte tedbirlerin alınmasından müştereken sorumludur. Veri işleyenin seçiminde gösterilen özen, yapılan sözleşme ve denetimler Kurul’un değerlendirmesinde dikkate alınır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.


