Kişisel Veriler (KVKK)
Biyometrik Veri: Parmak İzi ve Yüz Tanıma Sistemleri KVKK’ya Uygun mu?
Parmak izi, avuç içi ve yüz tanıma gibi biyometrik verilerin işlenme şartları, Kurul’un ölçülülük değerlendirmesi, mesai takibi ve giriş kontrolünde alternatif yöntemler ve alınması gereken tedbirler.
Kısaca
- Biyometrik veri özel nitelikli kişisel veridir; işlenmesi kural olarak yasaktır ve yalnızca Kanun’un 6. maddesindeki şartlarla mümkündür.
- Bir işleme şartının bulunması yetmez; işleme ayrıca ölçülü olmalıdır. Kartlı geçiş gibi daha hafif bir yöntemle aynı amaca ulaşılabiliyorsa biyometrik sistem ölçüsüz sayılır.
- Kurul, yalnızca mesai takibi ya da üye girişi için parmak izi ve avuç içi verisi işlenmesini çeşitli kararlarında hukuka aykırı bulmuştur.
- Biyometrik veri değiştirilemez; sızması hâlinde zarar kalıcıdır. Bu nedenle teknik tedbirler ağırlaştırılmıştır.
Parmak iziyle açılan turnikeler, yüz tanıyan mesai cihazları, avuç içi damar okuyucuları ve sesle kimlik doğrulama sistemleri iş yerlerinde ve hizmet sektöründe yaygınlaştı. Bu sistemlerin sağladığı kolaylık ortadadır; ancak işledikleri veri, bir parola gibi değiştirilemez. Kanun biyometrik verileri bu nedenle özel nitelikli kişisel veriler arasında sayar. Kurum, konuya ilişkin beklentilerini Biyometrik Verilerin İşlenmesinde Dikkat Edilecek Hususlara İlişkin Rehber’de açıklamıştır.
Biyometrik veri nedir?
Rehber’e göre biyometrik veri; kişinin fiziksel, fizyolojik veya davranışsal özelliklerine ilişkin olan ve kişinin özgün biçimde tanınmasını ya da doğrulanmasını sağlayan, belirli teknik işlemlerden doğan veridir. Parmak izi, avuç içi, el geometrisi, yüz, iris ve retina fizyolojik; yürüyüş biçimi, klavye kullanım ritmi ve imza atış dinamiği davranışsal biyometrik verilere örnektir. Belirleyici olan, verinin kişiyi tanımak ya da kimliğini doğrulamak için teknik bir işlemden geçirilmesidir: bir fotoğraf tek başına biyometrik veri sayılmaz; aynı fotoğraftan yüz tanıma şablonu çıkarıldığında biyometrik veri işlenmiş olur.
İşleme şartları
Biyometrik veriler ancak Kanun’un 6. maddesinin üçüncü fıkrasındaki şartlardan birine dayanılarak işlenebilir: ilgili kişinin açık rızası, kanunlarda açıkça öngörülme, bir hakkın tesisi, kullanılması veya korunması için zorunluluk, istihdam ve iş sağlığı ve güvenliği gibi alanlardaki hukuki yükümlülüklerin yerine getirilmesi için zorunluluk ve maddede sayılan diğer hâller. Uygulamada en sık başvurulan dayanak açık rızadır. Ancak iki noktaya dikkat edilmelidir. Birincisi, çalışanın ya da üyenin rızası özgür olmalıdır: parmak izi vermeyen çalışanın işe alınmaması ya da üyenin tesise girememesi hâlinde rızanın özgür iradeye dayandığı söylenemez. İkincisi, mevzuatta işverene mesai takibini biyometrik yöntemle yapma yükümlülüğü getiren bir hüküm bulunmadıkça, “istihdam alanındaki hukuki yükümlülük” şartı biyometrik mesai takibini kendiliğinden haklı kılmaz.
Ölçülülük: asıl sınav
Kurul’un kararlarında ve Rehber’de vurgulanan temel nokta şudur: açık rıza alınmış olsa dahi işleme genel ilkelere, özellikle ölçülülük ilkesine uygun olmalıdır. Rehber, biyometrik veri işlenmeden önce şu soruların yanıtlanmasını bekler:
- İşleme, temel hak ve özgürlüğün özüne dokunuyor mu?
- Seçilen yöntem ulaşılmak istenen amaç için elverişli mi?
- Bu yöntem gerekli mi; aynı amaca daha az müdahale içeren bir yolla ulaşılabilir mi?
- Amaç ile araç arasında makul bir oran var mı?
- Veriler gerektiği kadar süreyle tutuluyor, gereklilik kalkınca derhâl imha ediliyor mu?
- Aydınlatma yapılmış ve gerekiyorsa açık rıza usulüne uygun alınmış mı?
Mesainin izlenmesi ya da bir tesise yalnızca üyelerin girmesinin sağlanması; kartlı geçiş, şifre ya da turnike gibi daha hafif yöntemlerle karşılanabilen amaçlardır. Kurul bu gerekçeyle, spor salonlarına girişte parmak izi ve avuç içi verisi işlenmesini ve yalnızca mesai takibi amacıyla biyometrik veri toplanmasını ölçülülük ilkesine aykırı bulmuştur. Buna karşılık yüksek güvenlik gerektiren alanlara (örneğin kritik laboratuvar, veri merkezi, kasa dairesi) erişimin sınırlı sayıda kişi için biyometrik doğrulamayla sağlanması, gerekçesi belgelendiği ölçüde farklı değerlendirilebilir.
Alternatif sunma yükümlülüğü
Biyometrik sistem açık rızaya dayanıyorsa, rıza vermeyen kişilere aynı hizmete ya da iş yerine erişebilecekleri alternatif bir yöntem (kart, şifre, imza föyü) sunulmalı ve bu kişiler herhangi bir olumsuz sonuçla karşılaşmamalıdır. Alternatifi olmayan bir sistemde rıza, gerçek bir tercih olmaktan çıkar.
Teknik ve idari tedbirler
Rehber, biyometrik veriler için genel tedbirlerin ötesinde ek önlemler öngörür. Öne çıkanlar şunlardır: verinin ham hâli yerine türetilmiş şablonunun saklanması ve şablondan asıl veriye dönülememesi; şablonların kriptografik yöntemlerle şifrelenmesi ve anahtarların güvenli yönetilmesi; biyometrik verilerin diğer verilerden ayrı bir ortamda tutulması; sistemin devreye alınmadan önce ve sonrasında test edilmesi; erişim yetkilerinin sınırlandırılması ve işlemlerin kayıt altına alınması; sisteme erişen personelin eğitilmesi ve gizlilik taahhüdü alınması; çalışan işten ayrıldığında ya da üyelik bittiğinde verinin gecikmeksizin imha edilmesi. Cihazı sağlayan ve bakımını yapan firmanın verilere erişimi varsa veri işleme sözleşmesi yapılmalıdır.
Hâlihazırda biyometrik sistem kullananlar ne yapmalı?
İlk adım, sistemin hangi amaçla kullanıldığını ve bu amacın başka bir yöntemle karşılanıp karşılanamayacağını yazılı olarak değerlendirmektir. Amaç yalnızca mesai ya da giriş takibiyse kartlı sisteme geçilmesi ve mevcut biyometrik kayıtların imha edilerek imhanın tutanağa bağlanması en güvenli yoldur. Sistemin sürdürülmesi için güçlü bir gerekçe varsa; gerekçenin belgelenmesi, ayrı ve açık bir aydınlatma ile rıza süreci kurulması, alternatif yöntem sunulması ve yukarıdaki tedbirlerin alınması gerekir.
Biyometrik veride özet
- Niteliği
- Özel nitelikli kişisel veri (KVKK m. 6)
- Yalnızca mesai ya da üye girişi takibi
- Kurul kararlarında ölçüsüz bulunmuştur
- Rızaya dayanan sistemlerde
- Alternatif yöntem sunulmalı
- İlişki sona erdiğinde
- Veri gecikmeksizin imha edilmeli
Temsilî örnek
Bir tekstil atölyesi, kart basma sisteminde çalışanların birbirinin yerine kart okutmasını önlemek için parmak izli cihaza geçti ve tüm çalışanlara toplu bir rıza formu imzalattı. Bir çalışanın itirazı üzerine yapılan değerlendirmede, aynı amaca giriş noktasındaki gözetimle ve kartlı sistemle ulaşılabileceği, rıza vermeyen çalışan için alternatif bulunmadığı görüldü. Atölye kartlı sisteme döndü, cihazdaki parmak izi şablonlarını sildi ve imhayı tutanağa bağladı.
Biyometrik sistem kurmadan önce
- Sistemin amacını ve gerekçesini yazılı hâle getirin
- Daha hafif yöntemlerin neden yeterli olmadığını belgeleyin
- Dayandığınız işleme şartını belirleyin
- Ayrı aydınlatma ve açık rıza metni hazırlayın
- Rıza vermeyenler için alternatif yöntem tanımlayın
- Şablon saklama, şifreleme ve imha yöntemini tedarikçiden yazılı alın
Sık sorulan sorular
Çalışanlardan açık rıza alırsak parmak iziyle mesai takibi yapabilir miyiz?
Açık rıza tek başına yeterli değildir. Kurul, mesai takibinin daha az müdahale içeren yöntemlerle yapılabileceği gerekçesiyle bu amaçla biyometrik veri işlenmesini ölçülülük ilkesine aykırı bulmaktadır; iş ilişkisinde rızanın özgürlüğü de ayrıca tartışmalıdır.
Cihaz parmak izini değil, sayısal bir kod saklıyor; yine de biyometrik veri mi?
Evet. Parmak izinden türetilen şablon da kişiyi özgün biçimde tanımaya yaradığı için biyometrik veridir. Şablon saklamak bir güvenlik tedbiridir; verinin niteliğini değiştirmez.
Telefonumun yüz tanımayla açılması bu kapsamda mı?
Kişinin kendi cihazında, yalnızca kendi kullanımı için ve cihaz içinde tutulan biyometrik doğrulama, tamamen kişisel faaliyet kapsamında değerlendirilir. Bir işverenin ya da hizmet sağlayıcının kişilerin biyometrik verisini kendi sistemine kaydetmesi ise Kanun kapsamındadır.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve yayımlandığı tarihteki mevzuata göre hazırlanmıştır. Her olayın kendine özgü koşulları farklı sonuçlar doğurabileceğinden, somut durumunuz için bir avukata danışmanızı öneririz.


